Borówki każdy zna i każdy jadł. Powszechnie nazywamy je jagodami, ale tylko jeden z gatunków. Ale jest ich więcej! W niektórych miejscach w Sudetach można spotkać wszystkie gatunki rosnące obok siebie! Zapraszam do artykułu o sudeckich borówkach …
RODZAJ BORÓWKA
Borówka to w taksonomii roślin rodzaj (vaccinium) do którego zalicza się około 500 gatunków na całym świecie. W Polsce występuje ich zaledwie 7! Na terenie Sudetów, w stanie dzikim, występują 4 z nich, chociaż w przeszłości uważano (i do dziś mogą tu występować spory), że jest ich tu 5 gatunków (wymieniana była jeszcze borówka halna).
Co z borówką halną?
Nie ująłem jej w niżej zamieszczonym zestawieniu sudeckich borówek, chociaż czasami, nawet i „mądre” źródła podają, że występuje ona w piętrze alpejskim (zwanym halnym! – stąd nazwa) Karkonoszy. Jest ona bardzo podobna do borówki bagiennej i przez długi czas uważano ją za podgatunek, ale od jakiegoś czasu uważa się ją za osobny! Jest „karłowatą” wersją borówki bagiennej co jest determinowane bardziej surowymi warunkami środowiskowymi (przeważnie piętro wyżej niż pozostałe gatunki). Różne taksonomiczne są są bardzo subtelne i to pewnie było powodem, że uważano, że można ją spotkać w najwyższym paśmie Sudetów. Jednak korespondując z botanikami z Karkonoskiego Parku Narodowego otrzymałem wiadomość, że są oni zdania, że to borówka bagienna, a nie halna. Halna, z pewnością można spotkać w Tatrach, i w Polsce tylko w Tatrach!
DLACZEGO BORÓWKI A NIE JAGODY?
Dlaczego nie używam nazwy JAGODA? Bo to nazwa ludowa, czyli taka, której od dawna używali ludzie, ale jednak nie jest to określenie „profesjonalne”. Jagoda to biologii TYP OWOCÓW o określonych cechach (podobnie jak orzech). Formalnie jagodami są np owoce papryki, pomidor, ogórek, arbuz, awokado, daktyl, porzeczki, agrest, truskawka czy owoce roślin, których kompletnie nie kojarzymy kulinarnie jak np owoce konwalii majowej, berberysa czy wiciokrzewu. Jest tego mnóstwo! Tak więc w Sudetach mamy mnóstwo owoców jagodowych!
SUDECKIE BORÓWKI
Gdy popatrzycie na runo leśne porośnięte krzewinkami najczęściej kolor listków tych krzewinek będzie taki sam. Ale gdzieniegdzie można dostrzec całą mozaikę kolorów … zielonych. Tak! Zielonych! Kilka zielonych, każdy inny! Ta obserwacja wystarczy by zdać sobie sprawę, że gatunków borówek mamy więcej! Zresztą popatrzcie sami – na zdjęciu poniżej widać liście krzewinek borówki w 3 różnych kolorach!
Nasze 4 gatunki to:
1. BORÓWKA CZERNICA – najpopularniejsza! Nazywana przez wszystkich JAGODĄ lub CZARNĄ JAGODĄ! Porasta ogromne obszary sudeckich lasów iglastych oraz ich obrzeża, a także górskie łąki, torfowiska, a czasami można ją spotkać na półkach skalnych. Wielokrotnie jedliście z nią drożdżówki, pierogi, knedliki czy spożywali ścieżek ją w stanie surowym 
2. BORÓWKA BRUSZNICA – druga najbardziej popularna z rodzimych borówek, popularna w większości pasm górskich Sudetów. Jej czerwone jagody nie są tak słodkie i smaczne jak czernicy, ale w dalszym ciągu jest smaczna i ma mnóstwo prozdrowotnych właściwości. Robi się z niej przetwory.
3. BORÓWKA BAGIENNA – tą spotkać już dużo trudniej, i niewiele osób potrafi ją odróżnić od czernicy, chociaż różnice są bardzo wyraźne! Jak sama nazwa wskazuje, preferuje środowisko mokre więc najczęściej ją można spotkać na torfowiskach, młakach lub bagnach. Ma nieco większe i jaśniejsze owoce od czernicy, do dodatkowo bardziej pokryte charakterystycznym nalotem.
Liście są zupełnie innego koloru niż w przypadku pozostałych gatunków – są zielone, ale jakby ta zieleń wpadała w niebieski. Owoce są smaczne, ale bardziej kwaśne niż w przypadku czernicy.
4. ŻURAWINA BŁOTNA! Pewnie się dziwicie co ona tu robi? Pewnie czytaliście w przeszłości i borówkach i jej nikt nie wymieniał? Ale to błąd! Żurawina błotna to najprawdziwsza borówka i tak też ją sklasyfikował sam Karol Linneusz. Jednak kolejni botanicy ustalili, że należy ona do osobnego rodzaju i dopiero w 1983r. przyznali, że Linneusz miał rację i przywrócono ją do rodzaju vaccinium. Ma czerwone owoce, bardziej odmienne kształtem od owoców innych gatunków borówek, tych które już w nazwie mają zapisane, że są borówkami. Są bardziej gruszkowate, a ich smak jest bardziej kwaśny i cierpki niż słodki. Ta żurawina z marketów lub ta, którą dodają do oscypków to już inny gatunek – żurawina wielkoowocowa. Jest jeszcze o wiele rzadsza niż borówka bagienna i ogranicza już tylko do torfowisk. W przeciwieństwie bo chociażby bagiennej, z tą spotkałem jedynie na kilkunastu stanowiskach w różnych częściach Sudetów.
OWOCE
Zestawione obok siebie owoce poszczególnych borówek wykazują odmienne cechy i rozpoznać je stosunkowo łatwo.
A tak wyglądają zestawione obok siebie całe krzewiny wraz z owocami:
BAŻYNA CZARNA
Bażyna czarna, którą również spotkamy w Sudetach (m.in. w Karkonoszach, Wysokim Jesioniku czy w Masywie Śnieżnika), chociaż pasowałaby wyglądem na borówkę, to jednak borówką nie jest. Należy ona do blisko spokrewnionego rodzaju empetrum (pol bażyna). Ale po więcej szczegółów odsyłam do linku powyżej.
WIEMY JUŻ WSZYSTKO
Nie wszystko małe i okrągłe na niewielkich krzewinkach w naszych górach jest borówką. Jagodą owszem, ale i papryka czy banan nimi są. Warto to zapamiętać, bo rzadko przekazuje się taką wiedzę i społeczeństwo nie bardzo sobie radzi z przełożeniem jej na rzeczywistość.
Borówki – pamiętajcie! – są niesamowicie cennym źródłem witam, cennych aminokwasów, mikroelementów i innych substancji odżywczych! Warto się z nimi zaprzyjaźnić 🙂
